Edelstenen en parels verzorgen: hardheid, behandelingen en wat elke steen niet verdraagt

Edelstenen lijken onverwoestbaar, maar dat is maar half waar. Een diamant is het hardste wat er is en kan toch splijten. Een smaragd kan zijn helderheid verliezen in een stoomreiniger. En een parel is zo zacht dat parfum hem al aantast. Wie weet wat elke steen niet verdraagt, kan er jarenlang van genieten.

Hoe je sieraden opbergt en schoonmaakt, lees je in Sieraden bewaren en Sieraden schoonmaken. Dit artikel gaat dieper in op de stenen zelf.

Hardheid, taaiheid en splijting

Bij edelstenen spelen drie eigenschappen:

• Hardheid is hoe goed een steen bestand is tegen krassen. Die wordt gemeten op de schaal van Mohs, van 1 tot 10. De schaal is niet gelijkmatig: diamant (10) is vele malen harder dan korund (9).
• Taaiheid is hoe goed een steen bestand is tegen een klap. Een harde steen is niet automatisch taai.
• Splijting betekent dat een steen langs een vast vlak kan breken, zoals hout langs de nerf. Topaas heeft zo’n vlak en kan bij een harde klap of een plotselinge temperatuurwisseling splijten. Ook diamant kan langs een splijtvlak breken, en tanzaniet, maansteen en kunziet zijn gevoelig. Die laatste twee zijn daarom geschikter voor hangers en oorbellen dan voor ringen.

Per steen: waar moet je op letten?

Steen	Mohs	Gevoelig voor
Diamant	10	Harde klap op een splijtvlak. Trekt vet aan, dus wordt snel dof.
Robijn en saffier	9	Weinig. Maar met glas gevulde robijnen verdragen geen zuur, ook geen mild zuur.
Topaas	8	Klappen en temperatuurwisselingen (splijting). Gele tot bruine topaas kan verbleken in zon of warmte.
Smaragd	7,5 tot 8	Bijna altijd behandeld met olie of hars. Geen hitte, stoom of ultrasoon.
Kwarts, zoals amethist en citrien	7	Amethist kan verbleken in fel licht.
Toermalijn	7 tot 7,5	Bestraalde toermalijn kan verbleken door warmte of fel licht.
Granaat	6,5 tot 7,5	Klappen als er barstjes in zitten.
Tanzaniet	6 tot 7	Klappen, temperatuurwisselingen. Soms gecoat.
Opaal	5 tot 6,5	Uitdrogen, hitte en plotselinge temperatuurwisselingen. Kan barstjes krijgen (crazing).
Turkoois	5 tot 6	Is poreus. Neemt huidvet, cosmetica en schoonmaakmiddel op.
Lapis lazuli	5 tot 6	Vaak gekleurd en met was afgewerkt. Geen hitte en geen oplosmiddelen.
Parel	2,5 tot 4,5	Zuren, cosmetica, zweet, uitdrogen.
Barnsteen	2 tot 2,5	Krassen, hitte. Kan donkerder worden door licht.

Bronnen: de verzorgingsadviezen per steen van het Gemological Institute of America (GIA).

Behandelde stenen

Veel edelstenen worden behandeld om de kleur of helderheid te verbeteren. Dat is normaal en hoeft geen probleem te zijn, zolang het eerlijk wordt vermeld. Maar het bepaalt wel hoe je de steen verzorgt.

• Verhitting is de meest voorkomende behandeling bij robijn en saffier. Een verhitte steen is net zo sterk als een onbehandelde.
• Olie of hars bij smaragd. Volgens het GIA is ruim 90 procent van alle smaragden zo behandeld. Hitte, stoom, oplosmiddelen en zelfs fel licht kunnen de vulling aantasten. Dan worden barstjes ineens zichtbaar.
• Glasvulling bij robijn. Barsten zijn gevuld met loodhoudend glas. Zulke stenen zijn veel kwetsbaarder: geen zuur, geen ultrasoon, geen stoom.
• Bestraling bij onder meer toermalijn en blauwe topaas. Bij sommige stenen kan de kleur verbleken door warmte of licht.
• Kleuren en coaten komt voor bij onder meer lapis lazuli, turkoois, tanzaniet en topaas. Een coating kan wegslijten door schuren of sterke middelen.

Vraag bij aankoop van een dure steen altijd of en hoe hij is behandeld, en laat dat op de factuur of het certificaat zetten.

Tip: Leg in AgAurium per steen de soort, het aantal, het gewicht in karaat, de slijpvorm, kleur en zuiverheid vast, en bewaar het certificaat als aankoopbewijs. Het rapportnummer zet je in de notities. Probeer AgAurium gratis →

Licht en warmte

• Fel zonlicht kan amethist, kunziet en gele tot bruine topaas laten verbleken. Laat zulke sieraden niet in een vensterbank of etalage liggen.
• Barnsteen kan juist donkerder worden door licht.
• Opaal bevat water. Hitte of droge lucht kan hem laten uitdrogen en barsten.
• Plotselinge temperatuurwisselingen, zoals van een warme hand in koud water, kunnen stenen met spanning of splijting laten barsten.

Parels: de gevoeligste van allemaal

Een parel is geen steen, maar is gemaakt door een schelpdier. De glanzende laag heet parelmoer: dunne laagjes kalk (aragoniet) met een eiwit ertussen. Die laag is zacht en gevoelig voor zuren. Zelfs zweet, parfum en haarlak tasten hem aan.

• Als laatste aan, als eerste af. Doe parels om na parfum, make-up en haarlak.
• Neem ze na het dragen af met een zachte, licht vochtige doek. Laat een snoer plat drogen, want natte zijde rekt uit.
• Laat een snoer opnieuw rijgen. Het GIA adviseert dat elk jaar bij een snoer dat je vaak draagt. Andere bronnen noemen eens per een tot twee jaar. Is de draad tussen de parels zichtbaar uitgerekt of vies, dan is het zeker tijd.
• Een knoopje tussen elke parel zorgt dat ze niet tegen elkaar schuren. En breekt het snoer, dan verlies je hooguit één parel.
• Niet te droog bewaren. Geen silicagel en geen luchtdicht plastic voor lange tijd.

Karaat, de 4 C’s en certificaten

Karaat (ct) is bij edelstenen een gewicht, geen gehalte zoals bij goud. Eén karaat is 0,2 gram, verdeeld in 100 punten. Een diamant van 50 punten weegt dus een halve karaat, 0,1 gram.

Bij diamanten wordt de kwaliteit beschreven met de 4 C’s: carat (gewicht), colour (kleur), clarity (zuiverheid) en cut (slijpkwaliteit). Het GIA bedacht dit systeem in de jaren veertig van de vorige eeuw. De kleurschaal van D (kleurloos) tot Z bestaat sinds 1953.

Een certificaat of gradingrapport van een onafhankelijk lab, zoals GIA, HRD of IGI, beschrijft de eigenschappen van een steen: gewicht, afmetingen, kleur, zuiverheid, slijpvorm en eventuele behandelingen. Het is geen taxatie: er staat geen prijs op. Bij GIA kun je een rapport online controleren met het rapportnummer. Bewaar zo’n certificaat zorgvuldig bij het sieraad.

Een voorbeeld: een verlovingsring met 0,24 karaat

Bij deze ring van Excellent Jewelry staat in de productgegevens: 0,24 ct, briljant, H/SI-1 (Wesselton). Zo lees je dat:

• 0,24 ct: de diamant weegt 24 punten, ongeveer 0,05 gram. Een briljant van dat gewicht is ongeveer 4 millimeter breed.
• H (Wesselton): de kleur. H valt in de groep “bijna kleurloos” en ziet er voor het oog wit uit. Wesselton is de oudere Europese naam voor deze kleur.
• SI-1: de zuiverheid, *slightly included*. Onder een loep van 10x zie je kleine insluitsels, met het blote oog meestal niet.
• Briljant: de slijpvorm, de bekende ronde steen met 57 of 58 facetten.

De ring weegt in totaal 2,0 gram. In AgAurium vul je alleen het goud in: zonder de steen ongeveer 1,95 gram. Bij 585 goud is het fijngewicht dan ongeveer 1,14 gram (1,95 × 0,585).

Zo helpt AgAurium

Bij sieraden met stenen vergeet je details snel. Hoeveel diamantjes zitten er in die ring, en hoe zwaar waren ze? In AgAurium leg je per steen of parel de soort, het aantal, het gewicht in karaat, de slijpvorm, de kleur en de zuiverheid vast. Het certificaat bewaar je als aankoopbewijs, alleen zichtbaar voor jou. In de notities zet je het rapportnummer en eventuele behandelingen. Voor het metaal vul je het gewicht zonder de stenen in. AgAurium berekent het fijngewicht uit gewicht × gehalte en trekt de stenen er niet zelf af.

AgAurium is gratis en zonder advertenties. Het wordt mogelijk gemaakt door donaties.