Postzegels bewaren en hanteren: tang, album, plakkers en losweken

Een postzegel is klein, dun en gemaakt om op een envelop te plakken. Juist daardoor is hij kwetsbaar. Een tandje dat omvouwt, een vette vingerafdruk op de gom of een plakker op een postfrisse zegel: het lijkt weinig, maar voor een verzamelaar maakt het veel verschil. Met een paar vaste gewoontes houd je je zegels in de staat waarin je ze kreeg.

Altijd met een postzegeltang

De belangrijkste regel: pak een postzegel nooit met je vingers vast. Op je huid zit vet en vocht. Dat trekt in het papier en in de gom, en geeft later vlekjes of een glimmende plek op de achterkant. Bovendien buig je met je vingers snel een tandje om.

Gebruik daarom een postzegeltang. Dat is een pincet met platte, afgeronde bekken zonder ribbels. Zo’n tang klemt de zegel zacht vast zonder het papier te beschadigen. Pak de zegel bij voorkeur aan de rand of een hoek vast, niet midden op het beeld.

• Kies een tang met gladde, platte bekken. Scherpe, puntige of getande pincetten maken deukjes en gaatjes.
• Werk op een schone, vlakke ondergrond en niet boven een open album, zodat een vallende zegel niet tussen de bladen verdwijnt.
• Adem en praat niet boven open zegels. Kleine spetters vocht geven vlekjes op de gom.

Meer over pincetten, loepen en ander handig gereedschap lees je in Gereedschap voor verzamelaars.

Postfris, ongebruikt of gestempeld

Voor de waarde is het belangrijk te weten in welke staat een zegel is. Er zijn drie hoofdgroepen:

Staat	Wat het betekent
Postfris	Ongebruikt, met de originele gom onaangetast. Geen plakker, geen spoor van een plakker.
Ongebruikt (met plakker)	Niet gebruikt voor post, maar er heeft een plakker op de achterkant gezeten. Vaak zie je nog een restje of een spoor in de gom.
Gestempeld	Gebruikt voor post en voorzien van een poststempel.

Bij moderne zegels is postfris meestal de norm en dus het meest gevraagd. Bij oude, zeldzame zegels kan ook een gestempeld exemplaar veel waard zijn, zeker met een mooie, duidelijke stempel. Daarnaast zie je soms zegels zonder gom: ongebruikt, maar de gom is weg, bijvoorbeeld door losweken.

Gom, tanding en watermerk

Drie begrippen kom je steeds tegen als je zegels beoordeelt.

Gom

De gom is de lijmlaag op de achterkant. Bij postfrisse zegels telt de staat van de gom zwaar mee. Vingerafdrukken, vochtplekken, een plakkerspoor of gom die is gaan barsten verlagen de waarde.

Tanding

De tanding is de rij gaatjes of tandjes langs de rand, waarmee zegels van het vel werden gescheurd. Ontbrekende of korte tandjes en omgevouwen hoekjes tellen als gebreken. Bij sommige uitgiften bestaan varianten met een andere tanding. Die meet je met een tandingmeter, die aangeeft hoeveel tandjes er op 2 centimeter zitten.

Watermerk

Veel oudere zegels zijn gedrukt op papier met een watermerk. Soms is het watermerk het enige verschil tussen een gewone en een zeldzame variant. Je ziet het vaak al als je de zegel met de beeldzijde naar beneden op een donkere ondergrond legt. Er bestaan ook speciale watermerkzoekers.

Insteekboek of album met klemstroken

Er zijn twee veelgebruikte manieren om zegels op te bergen.

Een insteekboek heeft bladen met doorzichtige stroken waar je de zegels achter schuift. Het is flexibel: je kunt zegels makkelijk verplaatsen en ordenen. Voor een verzameling die nog groeit, of voor zegels die je nog moet uitzoeken, is het ideaal.

Een album met klemstroken heeft voorgedrukte bladen per land of periode. Elke zegel krijgt een eigen klemstrook: een hoesje van doorzichtig kunststof met een zwarte of heldere achterkant, dat je op het blad plakt. De zegel zelf raakt de lijm niet. Zo houd je postfrisse zegels postfris en ziet je verzameling er netjes uit.

Let bij beide op het materiaal. Kies stroken van polyester of polypropyleen en zuurvrij papier. Vermijd zacht pvc: dat geeft weekmakers af die de gom en de inkt kunnen aantasten. Een oud album van zolder met slappe, vettig aanvoelende stroken kun je beter vervangen.

Tip: Leg in AgAurium per zegel vast of hij postfris, ongebruikt met plakker of gestempeld is, met een foto van de achterkant. Zo zie je later meteen of de gom nog ongeschonden was toen je hem kocht. Probeer AgAurium gratis →

Plakkers: waarom ze waarde kosten

Vroeger werden zegels met kleine plakkers (ook wel scharniertjes genoemd) in albums geplakt. Een plakker is een gegomd papiertje dat je dubbelvouwt: de ene helft op de zegel, de andere op het blad. Ze worden nog steeds verkocht, en voor gestempelde zegels zijn ze geen ramp.

Maar bij postfrisse zegels zet een plakker een blijvend spoor in de originele gom. Vanaf dat moment is de zegel niet meer postfris, maar “ongebruikt met plakker”. Dat kan een flink deel van de waarde kosten. Gebruik voor ongebruikte zegels dus altijd een insteekboek of klemstroken.

Heb je zegels met oude plakkers? Trek ze er niet af. Je scheurt dan makkelijk een dun laagje papier mee. Laat ze zitten, of vraag iemand met ervaring om raad.

Licht, vocht en temperatuur

Papier, inkt en gom zijn gevoelig voor hun omgeving:

• Licht laat kleuren vervagen. Bewaar albums dicht en in een kast, niet open in de zon.
• Vocht geeft bruine vlekjes (foxing), schimmel en gom die gaat plakken. Postfrisse zegels kunnen in een vochtige omgeving zelfs aan de strook of aan elkaar vastkleven.
• Te droog of te warm maakt gom broos, zodat die gaat barsten en het papier mee trekt.

Bewaar albums rechtop in een kast in een woon- of slaapkamer, niet op zolder of in de kelder. Rechtop voorkomt dat de bladen onder druk tegen elkaar plakken. Meer over een goede plek lees je in De beste plek om je verzameling te bewaren.

Losweken: wel of niet?

Veel gestempelde zegels kom je tegen op een stukje envelop. Of je ze loswekt, hangt af van de zegel.

• Laat zegels op stuk zitten als je twijfelt. Een zegel op een stukje envelop (op stuk), of op een hele envelop, is soms juist interessanter, bijvoorbeeld door een bijzondere stempel. Veel verzamelaars bewaren zulke zegels bewust zo.
• Oude, gewone zegels op papier kun je losweken in lauw, schoon water. Leg het papier met de zegel naar boven in het water en wacht tot de zegel vanzelf loslaat. Trek er niet aan. Laat hem daarna plat drogen tussen vloeipapier.
• Gekleurd papier en enveloppen kunnen afgeven in het water. Week die apart.
• Zelfklevende moderne zegels gedragen zich anders. De lijm laat vaak niet los in water en de zegel kan beschadigen. Week ze niet zonder dat je weet hoe dat bij die uitgifte uitpakt. Bij twijfel: laat ze op stuk.
• Ongebruikte zegels met gom week je nooit. Dan verdwijnt de gom en daarmee een groot deel van de waarde.

Zo helpt AgAurium

Een goed album laat zien wat je hebt, maar niet wat je ervoor betaalde, waar je het kocht of in welke staat de gom was. In AgAurium leg je per postzegel het land, het jaar, de nominale waarde en de conditie vast: postfris, ongebruikt (met plakker) of gestempeld. Met een foto van de voor- en achterkant zie je later of de gom nog dezelfde is.

In de notities zet je bijzonderheden zoals de tanding, het watermerk of een stempel, en bij bewaarplaats noteer je bijvoorbeeld “insteekboek 3, blad 12”. Zo vind je een zegel terug zonder alle albums door te bladeren, en hoef je hem ook minder vaak aan te raken.

AgAurium is gratis en zonder advertenties. Het blijft bestaan dankzij donaties van gebruikers.